Bilimkurgudan Bilime: Hafıza Manipülasyonu

Gerçek hayatta anılar, depolanabilir sıvılar veya dosyalar değildir. Kolayca da silinmezler. Bir insan bir şey yaşadığında, beynindeki nöronların bağlantıları üzerinden geçen elektrik akımlarıyla hafıza dediğimiz şeyi oluşturur. Kişi bir deneyime ne kadar çok maruz kalırsa bağlantılar da o kadar güçlenir. Ancak zamanla zayıflayarak unutmaya da yol açabilirler.

Birine bir şeyi tamamen unutturmak ya da eksiksiz hatırlatmak hâlâ bir hayal. Yine de bazı bilim insanları bu konuda adımlar atmaya başladı. Yaptıkları çalışmalar ile Alzheimer gibi hastalıkları olan ya da PTSD gibi travma sonrası stres yaşayan insanlara yardımcı olabilirler.

Hafıza Nasıl Güçlendirilir?

Sinirbilimci Robert Hampson, Dumbledore’un Düşünseli’nden ilham alıyor.

“Bir anıyı çekip saklayabilme, bakabilme, inceleyebilme fikrini seviyorum,” diyor Winston-Salem, Kuzey Carolina’daki Wake Forest Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Hampson. Elbette Hampson ve ekibi, geçmiş deneyimleri sanki sihirli bir tabakta biriken yemek artıkları gibi toplamayı sağlayan bir yöntem keşfetmedi. Ama beynin belirli bölgelerine küçük elektrik uyarıları vermenin hafızayı güçlendirebileceğini buldu. Ekip, epilepsi hastası ve beyin implantı olan dokuz kişinin hipokampüsündeki -hafıza ile ilgili bölge- elektriksel aktiviteleri kaydetti. Gönüllüler görseller üzerinden yapılan bir hafıza testine girerken ekip de bu görselleri gördüklerinde oluşan nöron ateşleme örüntülerini belgeledi.

Sonra aynı teste giren sekiz gönüllünün hipokampüsüne, bu örüntüleri taklit eden küçük elektrik şokları uygulandı. Katılımcılar, elektrik uyarısıyla eşleştirilen görüntüleri hatırlamada yüzde 35–40 oranında daha başarılı oldu. Uyarı verilmeyen resimlerde ise herhangi bir gelişme gerçekleşmedi. Hampson’a göre gelecekte Alzheimer hastalarına ya da beyin hasarı yaşayan kişilere takılan beyin implantları, hafızayı güçlendirmek için bu minik elektrik uyarılarını otomatik olarak verebilir.

Hafıza Nasıl Zayıflatılır?

Diğer tarafta başka bir grup bilim insanı ise insanların belirli anıları unutmasına yardımcı olmanın mümkün kılınıp kılınamayacağını araştırıyor. Deneyimler, nöronların birbirleriyle kurduğu bağlantıları değiştirebilir. Birçok araştırmacı, bu bağlantılardaki değişikliklerin deneyimin anısını kodladığını veya sakladığını düşünüyor. Ancak Columbia Üniversitesi’nden sinirbilimci Samuel Schacher, “Bu kodlamaya müdahale edebilirsiniz,” diyor. Schacher ve ekibi, deniz tavşanı olarak bilinen bir yumuşakçanın nöronlarını inceledi: İki duyu nöronu, kas hareketlerini kontrol eden aynı motor nörona bağlı. Her sinir bağlantısı, PKM adı verilen özel bir molekül tarafından kontrol ediliyor.

Araştırmacılar laboratuvarda bu hücreleri uyarıp PKM’nin bir türünü geçici olarak devre dışı bıraktığında, sadece o bağlantı çalışmayı durdurdu; diğer bağlantılar ise etkilenmedi. Bu sonuçlar, beyinde bazı anıları silip diğerlerini korumanın teorik olarak mümkün olabileceğini gösteriyor. Geliştirilecek yeni tedaviler sayesinde beyindeki nöronları istemediğimiz anıları bırakmaya ikna edebiliriz. Bu özellikle PTSD tedavisinde işe yarayabilir; çünkü travmatik anılar, zihnin nötr bir deneyimi tehlikeli bir şeyle ilişkilendirmesine neden oluyor. Schacher bu noktada ekliyor; “Bazen kötü olaylarla ilişkili diğer davranışların hatırlanmasının faydalı olabileceği gerçeğini de göz ardı etmek istemezsiniz.”

New York Üniversitesi’nden nörobilimci André Fenton ise şöyle diyor: “İnsanların hafızalarıyla oynamanın etik tarafı çok karışık. Çünkü yaşadıklarımız -ve onların bıraktığı anılar- bizi biz yapan şeyler. Bir kişinin anılarını değiştirmek, onu bir anlamda başka birine dönüştürmek demek. Bu yüzden çok dikkatli ilerlemeliyiz.”

Hafıza üzerinde bu derece oynayabilme ihtimali, bilimkurguda sıkça işlenen karanlık bir ihtimali de akla getiriyor. Eternal Sunshine of the Spotless Mind filminde olduğu gibi, bir gün insanlar acı verici anılarını sanki bir dosya siler gibi ortadan kaldırmayı talep edebilir. O zaman da şu soruyla yüzleşmek zorunda kalacağız: Bir anıyı yok ettiğinizde, o anının sizi dönüştürdüğü kişiyi de silmiş olur musunuz? Bazı nörobilimciler, hafızanın yalnızca geçmişi hatırlamak için değil, kişiliğin sürekliliği için de kritik olduğunu söylüyor. Bu yüzden gelecekteki teknolojilerin yalnızca tıbbi amaçlarla kullanılacağını umuyorlar.

Kaynak: Science News