bilimkurgu kulubu

Edebiyat

Tarih: 7 Temmuz 2016 | Yazar: Emre Karadeniz

0

Dune Terminolojisi

Dune serisini bilmeyenler için kısa bir özet geçelim: Arrakis gezegeninde bulunan çok değerli bir madde var; melanj ya da baharat olarak da bilinen bu madde, sadece ve sadece yaşam şartlarının çok zor olduğu bu çöl gezegeninde bulunur. Baharat galaksiler arası seyahat için gereklidir. Güçlü tüccarlar ve gezegenler arası ticaret için olmazsa olmaz önemdedir. Bilinen evreni kendisine bağlı hanedanlıklarla yöneten İmparator, baharat çıkarımı işlemini Harkonnen Hanedanı’ndan alıp baş düşmanı olan Atreides Hanedanı’na verir. Gezegenin yerli popülasyonu, Fremen adında gezegenin zor şartlarına alışmış olan göçebe bir halktır. Gelişen olaylar süresince Harkonnen Hanedanı, imparatorun gizli desteğini alarak Atreides Hanedanı’na saldırır. Atreides Hanedanı’nın lideri Dük Leto öldürülür, oğlu Paul ise kaçar. Paul, Fremenler ile müttefik olur, onları Harkonnenler’e karşı örgütleyerek liderleri konumuna gelir.

Dune’da İslam ve Arap Temaları

Frank Herbert‘in Dune serisi, bol miktarda İslami referanslar içermesinin yanı sıra, Arapçaya dayalı bir terminolojiye de sahiptir. Daha önce Mustafa Yelkenli tarafından Dune serisindeki İslami motifler kavramı işlenmişti. Bu yazıda ise, Khalid Baheyeldin tarafından hazırlanmış olan Dune terminolojisinin ilk bölümünü ilginize sunuyoruz. Sözcüklerin orijinal karakterine uygun olarak Arapça yazılışlarını ve ek olarak Türkçe karşılıklarını da tabloya koyduk.

TerimArapça / TürkçeYorumlar
ABAعبا / ABAFremen kadınlarının giydiği geniş kaftan. Bu terim doğrudan olarak şimdiki kullanımından türemiş gözüküyor.  “Abaya”, günümüz Suudi Arabistan’ında ve diğer bazı İslam ülkelerinde uzun yıllardan beri kullanılan bir giysi. Klasik Arapça kaynaklarda عبا veya عباء şeklinde geçer.
ADABأدب / ADABKendiliğinden akla gelen zorlayıcı anı. Arapça ve Türkçede “görgü kuralı” anlamı da vardır. Günümüz Arapçasında “edebiyat” anlamına gelmekte olup daha eski dönemlerde masal ve hikayeleri bilen ve diğer insanlara aktaran kişi anlamı da vardır.
ALIAعالية , علية / ALIAAlia Paul’un küçük kız kardeşidir. Ali isminin kadın versiyonuna benzer. Ali yüce, ulu demektir.  Kral Hüseyin dönemindeki Ürdün’de birçok prensesin ismi Aliaydı. Tim O’Reilly, Alia isminin peygamber ailesinden olduğunu belirtmiştir. Büyük ihtimal ile erkek versiyonu Aliyi kastetmek istemişti. Ya yanlış biliyordu yada Herbert’in kafası karıştı. Beklide Herbert kelime oyunu yapmak istedi.
AL-LATاللات / EL-LÂTİnsanlığın ilk Güneşi, şimdi ki Güneş sistemimizdeki Güneştir. İslam öncesi Arabistan‘daki kader, kısmet ve bereket tanrıçası. Yunan tanrıçası Venüs ile benzerlik gösterir.
ALAM AL-MITHALعالم المثال / ALAM AL-MITHALTüm fiziksel sınır ve zorunlulukların olmadığı mistik dünya. Mistik Sufi geleneğinden gelme bir terimdir. İbn-i Sinaya göre alam al-mithal insan aklı ve tanrısal benliğin arasındaki köprüyü kuran zihinsel meditasyondur. Arapçada “Teşbih Dünyası” demektir.
AMTAL or AMTAL RULEأمثال / AMTALBir şeyin limitlerini ve kusurlarını belirlemek için test etmek, yok edene kadar test etmek. Arapçada “atasözü” anlamına gelen أمثال (Amthal) sözünden türemiş olabilir.
AQLعقل / AKILSebep testi. Orijinal olarak ‘Yedi Mistik Soru’ nun başında şu şekilde geçer “Kim düşünür?”. Arapçada “akıl”, “mantık”, “neden” gibi anlamları vardır.
ARRAKISDune olarak bilinen gezegen, Canopus’un üçüncü gezegeni. Bazıları kelime kökeninin Arapçada dans etmek anlamına gelen ‘Raks etmek’ geldiğini öne sürer fakat bu bazı diyalektler için geçerlidir. Gerçek kökeninin bu olması uzak bir olasılık gözüküyor.
AULIYAأولياء / EVLİYAZensunni gezginlerinin dinine göre Tanrının sol elindeki kadın, hizmetçi. Arapçada Auliya أولياء müttefik anlamına gelen ‘veli’ kelimesinin çoğuludur. Bazı İslami geleneklere göre ‘Tanrı müttefiki, dostu’ anlamına da gelir. Hristiyan geleneğindeki ‘Aziz’ kavramıma benzerlik gösterir.
 AXOLOTLAxolotl tanklları Tleilaxu tarafından gholaları üretmek için kullanılırlar. Aztec Nahuatl dilinden türetilmiş dilinden türetilmiştir. “Atl” su, “xolotl” ise köpek demektir. Ayrıca Aztec ölüm tanrısı Xolotl ile de benzerliği vardır. Efsaneye göre sürgünden kaçmak için amfibi bir hayvan kılığına girmiş fakat bu şekildeyken öldürülmüştür.
AYATآيات / AYETHayat işaretleri, Arapçada da aynı anlamda kullanılır, Kuran da sık sık geçer.
BAKKAبكاء / BAKKAFremenlere göre tüm insanlar için yas tutan kişi. Arapçada sıklıkla ağlayan kişilere denir.
BAKLAWAبقلاوة / BAKLAVAŞerbet ile yapılan ağır bir tatlı. Türkiye ve Ortadoğu’da popülerdir.
BARAKAبركةSihirsel güçlere sahip kutsal kişi, Arapçada ‘kutsama’ anlamına da gelir. Sıfat olarak kullanıldığında kutsanmış veya kutsayan kişi anlamını verir.
BASHARبشار / BAŞAR(Genellikle Albay Başar): Günümüz rütbe sistemine göre Albayın biraz üstünde olan Sardaukar rütbesi. Gezegen alt-bölgesi ordu yöneticisi için verilen bir ünvandır. Dune Kafirleri ve Rahibeler Meclisi kitabunda karakter olarak Başar Miles Teg vardır. Arapçada Başar kelimesi isim olarak hicret döneminden beri kullanılmaktadır. Suriye Devlet başkanının ismi de Başar’dır.
BENE GESSERITبني جزيرة / BENE GESSERITDune evrenindeki kadınların oluşturduğu kardeşlik grubu. Paul’un annesi de Bene Gesserittir. Terim Arapçada “ Ada/Yarımada Oğulları” anlamına gelir. “Beni” belirli bir kabileye ait yerde yaşayan anlamına da gelir. Bunun yanında Latince de “başarılı olacak kişi” veya “asil doğmuş kişi” anlamı da vardır.
BI-LA KAIFAبلا كيف / Bİ- LA-KAYFAAmin. (Gerçek anlamı: ‘Daha fazla açıklanmasına gerek yok’). İslami teolojiye göre eski dönemleri Tanrının uzuvları ile ilgili yapılan tartışmalar ve farklı grupların nasıl ele aldığı ile ilgilidir. Gelenekselci yaklaşım kavramları olduğu gibi ‘neden demeden’ kabul etmiştir. Mu’tazili gibi rasyonalistler ise bu terimleri alegori olarak kabul etmiştir. Bi-la-kayfa ‘neden demeden’ demektir. Günümüzde kullanımı bulunmayan bu kavramı Frank Herbert’in keşfedip kullanması ise çok ilginçtir.
BLEDبلاد / –Açık, düz çöl. Arapçada ülkeler anlamına gelen ”Belad” kelimesinden türemiş olabilir.
BOURKAبرقع / BURKAFremenlerin açık çölde kullandıkları geniş örtü. Eski Arapçada burku’ genel olarak insanların ve hayvanların kullandığı surat kapatan kıyafet demektir (Persler savaşlarda fil kullanmıştır, Araplar develer fillerden korkmasın diye suratlarını burku’ ile kapatmıştır). Mısırda burku’ kadınların kullandığı peçe anlamına gelir. Afganistan’da burka denilen kıyafet kadının tüm vücudunu kaplar.
BURHANبرهان / BURHANHayatın kanıtları. (Genelde ayet ve hayat burhanları). Arapçada kanıt demektir. Mantıkçı ve felsefecilerin tartışmalarında aynı anlamda kullanılır.
CAIDقائد / KAID Tüm gezegeni kontrolü elinde tutan askeri yönetimde genellikle sivillerle alakalı işlerle uğraşan kişilere verilen Sardaukar rütbesi. Başardan üstün fakat Bursegten düşük bir rütbedir. Arağça anlamı ‘lider’ veya ‘komutan’ anlamındadır.
CRYSKNIFEHANÇER-İ FİGANArrrakisde yaşayan fremenlerin kutsal bıçağı. Ölü çöl solucanlarının dişlerinden yapılır. Bağlı ve bağlı olmayan olarak iki türü vardır. Bağlı olmayan sahip olduğu kişinin yakınında durmak zorundadır, eğer durmazsa bozulur ve parçalanır. Bağlı olanlar saklı tutulabilir. Genelde uzunluğu 20 cmdir. Malezyeda törensel amaçlı ‘Kyrs’ diye bir bıçak bulunmaktadır.
DAR AL-HIKMANدار الحكمة / BEYT’ÜL HİKMETDini çevirmeler ve yazılar yazan okul. 9. Yüzyılda Abbasi halifesi Abdullâh Memûn tarafından kurulan okulun adı. Bilgelik Hanedanı anlamı vardır.
EL-SAYALالسيال / KUM YAĞMURUKum yağmuru. Büyük miktarda kum ve tozun coriolis fırtınası tarafından 2000 metre kadar yükseğe çıkarması ile oluşan yağmur. Sayal kelimesi Arapçada ‘akmak’ kökeninden gelir.
ERGعرق / –Geniş kum düzlükleri, kum denizi.
FAIفئ / FAISu haracı, bir çeşit vergi. Genellikle kendiliğinden teslim olmuş topraklardan senede bir kere alınır.
FEDAYKINفدائيين / FEDAYKİNFremen ölüm komandoları. Tarihsel olarak bir amaç uğruna kendini feda etmeye hazır savaşçı. Paul Atreides komutası altındaki fremenlerin özel savaşçı gücü Duruma göre kamikaze taktikleri benimseyen, görev uğruna kendilerini feda edebilirler. Büyük ihtimal ile ‘fedai’ kelimesinden türetilmiştir. Atmışlı yıllarda Filistin gerillalarına da fedai denirdi. Saddam Hüseyin’in özel kuvvetlerine verilen isimde bu şekildedir.
FIQHفقه / FIKIHZensunni gezginlerinin dini kavram ve kanunları. Terim İslam kanunlarını inceleyen disiplin olan ‘fıkıh’dan gelmektedir.
FREMENThe Fremenler Herberte göre çöl gezginlerinden uyarlanmıştır. Kabile anlayışı ve gelenekleri benzerlik gösterir.

Etiketler: , , , , , , , , , , , , , ,


Yazar Hakkında

Uzay Mühendisi. Bilgisayar oyunu meraklısı. Üniversitede giriştiği bilimkurgu kulübü kurma ve fanzin çıkarma girişimini kısa süre sürdürebilmiş emekli bir mentat. Hem İngilizcesini geliştirsin hem de bilimkurgudan kopmasın diye çeviriler yapmakta...