bilimkurgu kulubu

Edebiyat

Tarih: 17 Ocak 2017 | Yazar: Sinan İpek

0

Bilimkurgu Antolojilerinin Tarihi

1950’lerden önce bilimkurgu kısa öyküleri, romancık ve kısa romanlar çoğunlukla dergilerde yayınlanırdı. Sonrasında okuyucuların bilimkurgu öyküleri ile tanışma yeri daha çok antolojiler olmuştur. Kitaplar dergilerden daha kalıcı, kitapçılarda kalış süresi daha uzun, kütüphanelerde bulunabilen ve anne babalar tarafından benimsenen ürünlerdi. Genel olarak son yarım yüzyılda bilimkurguya duyulan saygı arttıkça dergilerin yerini kitaplar almaya başladı.

İlk zamanlarda bilimkurgu öyküleri fantezi ve tuhaf-kurgu (weird-fiction) derlemelerinde yer aldı. Yayınevleri salt bilimkurguya ayrılmış derleme yayınlama konusunda isteksizdi. Bunlardan sadece editörlüğünü A. G. Birch’in yaptığı Ay Terörü ve Öteki Öyküler (The Moon Terror and Other Stories, 1937) adlı derlemedeki öyküler ağırlıklı olarak bilimkurguydu. Bu ilk örnekler daha çok proto-bilimkurgu antolojileri sayılabilir. Örnek olarak Henry Weber’in editörlüğündeki Popüler Romanslar (Popular Romances, 1812) adlı derleme Jonathan Swift’ten Güliver’in Seyahatleri (Gulliver’s Travels, 1726), Ludvig Holberg’ten Yer Altındaki Dünya’ya Seyahat (Journey to the World Underground, 1741), Robert Paltock’tan Peter Wilkins (1751), Daniel Defoe’dan Robinson Crusoe (1719) ve John Kirkby’den Otomatlar Tarihi (The History of Automathes) adlı eserleri almıştı. Otomatlar Tarihi Büyük Okyanus’ta kayıp bir uygarlığın hikayesiydi. Bir başka örnek de Beeton’un Noel Yıllığı (1880)’dır. Bu yıllıkta bilimkurgu benzeri öyküleri yer almıştı.

pocketbooksofscifi

Bu erken örnekleri bir yana bırakırsak, gerçek anlamda ilk bilimkurgu antolojisi J. Berg Esenwein edötörlüğündeki Gelecek Maceralar (Adventures to Come, 1937)’dır.  Bu antoloji içerdiği öykülerin tamamının daha önce başka bir yerde yayınlanmamış olması açısından da bir ilktir. Ama yazarların çoğu bilinmeyen isimlerdi, bu yüzden kitabın pek etkisi olmamıştır. Phil Strong editörlüğündeki ciltli Öteki Dünyalar (The Other Worlds, 1941) daha önemli bir antolojidir. İçinde Harry Bates, Lester del Rey, Henry Kuttner, Theodore Sturgeon ve başa bir çok tanınmış yazarın dergilerde yayınlanmış öyküleri yer almıştı.

Karton kapaklı ilk dikkate değer antoloji Donald A. Wollheim editörlüğündeki Bilimkurgunun Cep Kitabı (The Pocket Book of Science-Fiction, 1943)’dır. Bu antolojide yer alan on öyküden sekizi halen hatırlanmaktadır. Aradan geçen elli yıl düşünüldüğünde bu çok iyi bir orandır.

1946’dan sonra tam bir antoloji patlaması oldu. Peki ne olmuştu? Cilti kitap basan iki saygın yayın evi işe el atmıştı. Şubat 1946’da Groff Conklin editörlüğünde Bilimkurgunun En İyileri (The Best of Science Fiction, 1946) yayınlandı. 785 sayfalık antolojide 40 öykü vardı. Aynı yılın Ağustos ayında Raymond J. Healy ve J. Francis McComas editörlüğünde 997 sayfalık, 35 öykü içeren Uzay ve Zaman Maceraları (Adventures in Time and Space, 1946) geldi. Bu antoloji üstün bir çalışmanın sonucuydu. Bilimkurgunun ilk yirmi yılının en büyüklerinin bir resmigeçidi gibi olan bu antoloji bugün bile değerini korumaya devam ediyor. Ancak yukarıda sözü edilen Conklin editörlüğündeki antolojinin hakkı yenmemelidir. O da Sturgeon’dan Killdozer! (1944), Robert A. Heinlein’dan Universe (1941) ve Murray Leinster’den First Contact (1945) gibi şaheserler barındırıyordu. Gerek Conklin gerekse de Healy bilimkurgu antolojileri konusunda öncü çalışmalarıyla anılmayı hak ediyorlar. Conklin özellikle belli bir tema çevresinde antolojiler yayınladı. İki örnek; Dünya’yı İstila Edenler (Invaders of Earth, 1952) ve Bilimkurgunun Düşünen Makineleri (Science-Fiction Thinking Machines, 1954)’dir. Bir temaya odaklanan antolojiler sonradan popülerlik kazanmıştır.

New Tales of Space and Time, 1951

Bilimkurgu antolojilerini Healy icat etmedi, ama bu türde yayınlanmış ilk başarılı antoloji ona aittir. Uzay ve Zamanın Yeni Öyküleri (New Tales of Space and Time, 1951) adlı derlemesi Kris Neville’den BettyannRay Bradbury’den Here There Be Tygers ve Anthony Boucher’den The Quest for Saint Apuin gibi unutulmaz öyküler içeriyordu. Bir başka antoloji editörü de Kendell Foster Crossen’dir. Derlediği Gelecek Zaman (Future Tense, 1953) adlı antolojide yer verdiği öykülerin yarısı hiç yayınlanmamış öykülerdi. Bunlar arasında James Blish’ten Beanstalk adlı öykü de vardı. Wollheim de isimsiz olarak orijinal bir antoloji yayınlamıştır: Acıkmış Gözlü Kız ve Öteki Öyküler (The Girl with the Hungry Eyes and Other Stories, 1949). Antolojiye adını veren öykü Fritz Leiber’e aittir.

1970’lerde orijinal antolojiler dergilere ciddi bir alternatif oldular. Bu yıllarda yayınlanan en önemli antolojilerden biri Frederik Pohl’un editörlüğünü yaptığı altı ciltlik The Star Science Fiction (1953-1959) serisidir. Bu serinin muadili İngiltere’de John Carnell editörlüğünde yayınlanan 30 ciltlik New Writings in SF (1964-1978) oldu. Bu gelenek ABD’de Carnell’e göre yayın politikası daha deneysel ve edebi olan Damon Knight tarafından yayınlanan 21 ciltlik Yörünge (Orbit, 1965-1980) serisi ile devam ettirildi. Bugüne değin yayınlanmış en etkili orijinal antoloji Harlan Ellison’un Tehlikeli Görüşler (Dangerous Visions, 1968 ve 1972) adlı antolojisi oldu. Robert Silverberg’in Yeni Boyutlar (New Dimensions, 1971-1981) dizisi 10 cilt, Terry Carr’ın Evren (Universe, 1971-1987) dizisi 17 cilt yayınlandı. 1970’lerde antolojiler zirve yaptıktan sonra 1980’de önemleri bir miktar azalmıştır. Ne olursa olsun 1970’lerde birçok Hugo ve Nebula adayı bu antolojilerden çıktı; bunların birkaçının birincilik elde etmesi odak noktasının dergilerden antolojilere doğru kaydığının bir belirtisi sayılır. En azından 3-4 cilt çıkmış antolojiler arasına sayabileceğimiz bazıları da şunlardır (bazıları günümüzde de yayınlanmaktadır):

  • Berkley Showcase
  • Chrysalis
  • Destinies
  • Full Spectrum
  • Infinity
  • Ron Hubbard Presents Writers of the Future
  • New Voices
  • Nova
  • Other Edens
  • Pulphouse: The Hardback Magazine
  • QUARK/
  • Stellar and Synergy
  • New Worlds Quarterly

Sayabileceğimiz bir diğer önemli antoloji de 1980’lerde moda olan ortak evren (Shared World) antolojilerinden olan R. R. Martin editörlüğündeki Wild Cards’dır. Ancak bu tip antolojilerin çoğu bilimkurgudan ziyade fantezi türündeydi. Bilimkurgu kısa hikâyenin yaşayabildiği birkaç yerden biridir. Bu yüzden 1980’ler ve 1990’larda gerek dergi gerekse de antolojilerin popülerliğinin azalması üzücü olmuştur. Yine de 21. Yüzyılın başlarına kadar yazılan kısa öyküler dikkat çekici derecede kalitelidir. Kısa hikâyenin öldüğünü söylemek için henüz erken.

Martin H. Greenberg

1960’larda geçmişe dönük yayınlardan yapılan seçkilere dayalı antolojilerin sayısı da azalmaya başladı. Bunun nedeni dergilerdeki yoğun maden arayışı olmalı. Bir yerden sonra kaynaklar tükenmeye başladı. Ama yine de yayınlanan antoloji sayısında belirgin bir düşüş olmamıştır. En yoğun yayın yapan editörler arasında 1964-1977 tarihlerinde Roger Elwood’u ve 1974’ten günümüze değin de Martin H. Greenberg’i gösterebiliriz. Her ikisi de başka editörlerle iş birliği halinde daha çok konulu (tematik) antolojilere odaklanmışlardı. Gelmiş geçmiş antoloji editörleri arasında en verimlisi olmasına rağmen Greenberg, yüksek standartlarından hiç ödün vermemiştir.

Diğer önemli kategoriler En İyiler (The Best of) ve Ödüllüler (Award Winning) serileridir. Birçok antoloji bu iki tema çerçevesinde yayınlanmıştır. En İyiler çerçevesinde ilk olma şerefi Everett F. Bleiler ve T. E. Dikty’nin senede bir yayınlanan 6 ciltlik En İyi Bilim Kurgu Öyküleri 1949 (The Best Science-Fiction Stories 1949) oldu. Dikty daha sonra kendi başına bu seriden 3 cilt daha hazırladı. Judith Merril 12 ciltlik çalışmasıyla bir rekora imza attı. Seri Yılın En İyi Bilimkurgu ve Fantezi Öykü ve Kısa Romanları (The Year’s Greatest Science-Fiction and Fantasy Stories and Novelettes, 1956) ile başlayıp SF 12 (1968) ile sonar erdi. Merril’in antolojileri her zaman mizah ve genel kültüre dayalı neşeli antolojiler olduğundan çıtayı yükseltmişlerdir. Astounding, The Magazine of Fantasy and Science Fiction, Galaxy ve New Worlds gibi önde gelen bilimkurgu dergileri de sık sık kendi sayfalarında yayınlanmış olan öyküler arasından “en iyiler” temalı antolojiler çıkardılar. (Özellikle de The Magazine of Fantasy an Science Fiction.)

Edmund Crispin

Antolojiler sayesinde İngiltere’de bilimkurgu meraklısı önemli miktarda okuyucu kitlesi oluşmuştur. Özellikle de Edmund Crispin’in hazırladığı 7 ciltlik En İyi BK (Best SF, 1955-1970) serisi dönüm noktası olmuştur. Bugüne değin hazırlanmış antolojiler arasında en iyilerinden biri olan bu seri, yıllık olarak yayınlanan bir seçme değildi. Amabel Willams-Ellis ve Mably Owen tarafından yayınlanan on ciltlik Bu Dünya’nın Dışından (Out of This World, 1960-1973) serisi daha çok genç kesimi hedef alıyor ve geniş bir yelpaze sunuyordu. Sonraki önemli İngiliz antoloji editörleri 5 ciltlik Spectrum (1961-1966) serisini hazırlayan Kingsley Amis ve Robert Conquest’tir. Bundan başka Brian W. Aldiss’in 3 ciltlik Penguin Science Fiction (1961-1964) serisi de anılmaya değer. Aldiss uzun bir süre antoloji editörlüğüne devam etti, 1967-1975 yılları arasında Harry Harrison ile birlikte yıllık olarak dokuz Best SF kitabı hazırladı.

Daha güncel “en iyiler” serileri Lester del Rey tarafından 1971-1975 arasında yayınlanan ve Yılın En İyi Bilimkurgu Öyküleri (The Best Science Fiction Stories of the Year, 1971) kitabı ile başlayan seridir. Del Rey’den sonra seriyi 1976-1981 arasında Gardner Dozois devam ettirdi. Donald A. Wollheim, Terry Carr ile birlikte 1965-1971 arasında Dünya’nın En İyi Bilimkurguları: 1965 (World’s Best Science Fiction: 1965) ile başlayan seriyi hazırladı. Ardından Wollheim 1972-1981 arasında önce tek başına ve sonradan Arthur W. Saha ile birlikte 1972 Yıllık Dünya’nın En İyi Bilimkurgusu (The 1972 Annual World’s Best SF) ile başlayan seriyi hazırladı. Bunun dışındaki diğer antoloji serileri:

  • Carr tarafından hazırlanan 1972-1987 arasında yayınlanan ve The Best Science Fiction of the Year ile başlayan seri,
  • Gardner Dozois tarafından hazırlanan ve 1984’ten günümüze değin yayınlanan, The Year’s Best Science Fiction, First Annual Colletion ile başlayan seri,
  • 1986’ya değin Bluejay Books tarafından yayınlanan, sonrasında St Martin’s tarafından devam ettirilen ve Year’s Best Science Fiction, Fourth Annual Collection ve Year’s Best Science Fiction, Fifth Annual Collection (1988) ile devam eden seri,
  • David S. Garnett tarafından 1988-1990 yılları arasında İngiltere’de hazırlanan ve ilk kitabı The Orbit Science Fiction Yearbook (1988) olan kısa ömürlü fakat ilginç seri.

Sci-fi-Art-Edward-Del-Rio-Space-Port

Yukarıda bahsi geçen seriler konusunda herkesin farklı bir görüşü olabilir elbette. Ancak eleştirmenlerin genel görüşü Terry Carr’ın seçiminin 1980’ler boyunca açık ara en iyisi olduğu yönündedir. Sonrasında bayrağı Gardner Dozois teslim aldı. Dozois’in seçmeleri hem en büyük hem de en iyisidir ve her cilt, bilimkurgu düyasındaki o seneye meydana gelen önemli olayları özetleyen bir makale içerir. (O sene ölmüş olan yazarların bir listesi de verilir.) Carr ve Dozois’in hazırladığı “yılın en iyileri” derlemeleri bilimkurguda kısa kurgu ile ciddi bir şekilde ilgilenen herkesin takip etmesi gereken antolojilerdir. Ayrıca David G. Hartwell’in Year’s Best SF derlemeleri de başarılıdır. Yine de Dozois’in kalın antolojileri daha ön plandadır.

Ödüllü öyküleri içeren antolojiler elbette daha yüksek standarda sahiptir. Hugo ödülünü kazanan öyküler yıllar boyunca Isaac Asimov ve arkadaşları tarafından hazırlanan Hugo Antolojileri adı altında basıldı.  Başka ödüllerle birlikte Nebula ödüllerini de içeren antolojiler de keza basılmıştır. Tıpkı Nebula gibi, Bilimkurgu Şöhretler Geçidi (Science Fiction Hall of Fame) antolojileri de Amerikan Bilimkurgu ve Fantezi Yazarları Derneği’nin üyeleri tarafından seçilen öykülerden oluşturuluyor ve Nebula antolojileriyle birlikte yayınlanıyor. Bu seri halen devam etmektedir. 1970’lerden itibaren sınıfta bilimkurgu eğitimi amacıyla tasarlanmış bir dizi antoloji de hazırlanmıştır.

Bir başka önemli antoloji tipi de belli bir tarihsel dönemden yapılan seçmelerdir. Sam Moskowitz bu alanda önemli bir editördür. Bundan başka Mike Ashley, Brian W. Aldiss, Harry Harrison, Isaac Asimov ve Martin Harry Greenberg de dönem antolojisi hazırlamışlardır. Asimov’un hazırladığı Isaac Asimov Bilimkurgunun En İyilerini Sunar Cilt 1, 1939 (Isaac Asimov Presents the Great SF Stories Volume 1, 1939) ile başlayan seri örnek gösterilebilir. Bu seri 25 cilt sürmüştür.

Yukarıda anılanlardan farklı olarak önemli antoloji editörleri arasında Michael Bishop, Anthony Boucher, Jack Dann, Ellen Datlow, August Derleth, Thomas M. Disch, James E. Gunn, David G. Hatwell, Richard A. Lupoff ve Barry N Malzberg sayılabilir. Bunun dışında daha birçok antoloji editörü vardır.

TBD Bilimkurgu

Ülkemizde de yayımlanmış çok yazarlı yerli bilimkurgu antolojileri bulunuyor.

Etiketler: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,


Yazar Hakkında

Yazıyor, çiziyor, düşünüyor, öğreniyor, öğretiyor. Temel ilgi alanı Bilimkurgu yazarlığıdır. Bunun dışında matematik, bilim, teknoloji, astronomi, fizik, resim, sanat, edebiyat vs. gibi konularda düşünür, okur, öğrenir ve ara sıra da sentezlediklerini yazı halinde kusar.